Sitenizi görme engelli bir kullanıcı ekran okuyucuyla ziyaret ediyor. Ya da bir kullanıcı fare kullanamıyor ve yalnızca klavyeyle geziniyor. Ya da yaşlı bir ziyaretçi küçük yazıları okuyamıyor.
Erişilebilirlik, bu kullanıcıların sitenizi kullanabilmesidir. Bu yazı, hosting hesabınızdaki bir sitede uygulanabilecek temel kontrolleri anlatıyor.
Neden Önemli?
- Kullanıcı kaybı. Erişemeyen kullanıcı müşteri olamaz.
- Yasal boyut. Bazı sektörlerde ve kamu hizmetlerinde zorunluluk vardır.
- Arama motoru faydası. Erişilebilirlik iyileştirmelerinin çoğu, arama motorlarının da sayfayı daha iyi anlamasını sağlar.
- Genel kullanılabilirlik. Erişilebilir bir site, herkes için daha kullanışlıdır.
Dördüncü madde çoğu zaman fark edilmez: yeterli renk kontrastı, güneş altında telefonla bakan bir kullanıcı için de gereklidir. Klavye ile gezinebilirlik, faresi bozulan herkes için işe yarar.
Yüksek Etkili Temel Kontroller
Uzun standart listelerine boğulmadan, en çok fark yaratan kontrollerle başlayın:
Görsellere Alternatif Metin
Her anlamlı görselin ne anlattığını açıklayan bir metin olmalıdır. Ekran okuyucu bunu okur.
Kurallar:
- Anlamlı görsellere açıklayıcı metin yazın. "Görsel" veya dosya adı yazmayın.
- Dekoratif görsellere boş alternatif metin verin. Ekran okuyucu atlasın.
- Metin içeren görselde o metni yazın. Afiş görsellerinde önemlidir.
- Aşırıya kaçmayın. Uzun paragraflar yerine öz açıklama.
İkinci madde sıkça atlanır ve deneyimi bozar: her dekoratif çizgi ve simge okunursa, kullanıcı asıl içeriğe ulaşamaz.
Başlık Hiyerarşisi
Ekran okuyucu kullanıcıları, sayfayı başlıklar arasında gezinerek okur. Bu yüzden hiyerarşi tutarlı olmalıdır:
- Her sayfada tek bir ana başlık
- Seviyeler atlanmadan ilerlesin
- Başlıklar görsel amaçla değil yapısal amaçla kullanılsın
Üçüncü madde yaygın bir hatadır: metni büyük göstermek için başlık etiketi kullanmak, yapıyı bozar. Görsel boyut için stil kullanın, başlık etiketi yapı içindir.
Klavye ile Gezinebilirlik
Sitenizde yalnızca klavye kullanarak gezinmeyi deneyin. Kontrol edilecekler:
- Tüm bağlantı ve düğmelere ulaşabiliyor musunuz?
- Odağın nerede olduğu görünüyor mu?
- Sıralama mantıklı mı?
- Açılan pencerelerden çıkabiliyor musunuz?
İkinci madde en sık ihlal edilenidir: tasarımcılar odak göstergesini "çirkin" bulup kaldırır. Bu, klavye kullanıcısı için sitenin tamamen kullanılamaz hâle gelmesi demektir — nerede olduklarını göremezler.
Renk Kontrastı
Metin ile arka plan arasındaki kontrast yeterli olmalıdır. Açık gri zemin üzerine açık gri yazı, modern görünse de okunamaz.
Ayrıca bilgiyi yalnızca renkle aktarmayın: "kırmızı alanlar zorunludur" ifadesi, renk körü kullanıcılar için anlamsızdır. Yıldız işareti veya metin ekleyin.
Form Etiketleri
Her form alanının bir etiketi olmalı ve bu etiket alanla ilişkilendirilmelidir. Yalnızca yer tutucu metin kullanmak yetmez — kullanıcı yazmaya başladığında o metin kaybolur.
Ayrıca hata mesajları hangi alana ait olduğunu açıkça belirtmelidir.
Hosting Tarafını İlgilendirenler
Erişilebilirlik çoğunlukla tasarım konusudur ama sunucu tarafında da katkı sağlanabilir:
| Konu | Erişilebilirlik etkisi |
|---|---|
| Sayfa hızı | Yavaş site, yardımcı teknolojilerle daha zor kullanılır |
| Dil tanımı | Ekran okuyucu doğru telaffuz için bilmeli |
| Karakter kodlaması | Bozuk karakterler okunamaz |
| Hata sayfaları | Anlaşılır ve gezinilebilir olmalı |
| HTTPS | Bazı yardımcı teknolojiler güvensiz siteleri kısıtlar |
İkinci satır tek satırlık bir düzeltmedir ve çoğu Türkçe sitede eksiktir: sayfanın dili belirtilmemişse ekran okuyucu metni yanlış dilde telaffuz eder ve içerik anlaşılmaz hâle gelir.
Test Yöntemleri
Uzman olmadan yapabileceğiniz testler:
- Klavye testi. Fareyi bırakın, siteyi klavyeyle gezin.
- Yakınlaştırma testi. Sayfayı belirgin biçimde büyütün; düzen bozuluyor mu?
- Görselleri kapatma. Tarayıcıdan görselleri engelleyin; sayfa anlaşılır mı?
- Otomatik denetim araçları. Tarayıcı eklentileri temel sorunları listeler.
- Ekran okuyucu ile deneme. İşletim sistemlerinde yerleşik olarak bulunur.
İkinci madde şaşırtıcı sonuçlar verir: birçok site yakınlaştırıldığında kullanılamaz hâle gelir — metinler üst üste biner, düğmeler ekrandan taşar. Oysa görme güçlüğü olan kullanıcıların yaygın davranışı budur.
İçerik Tarafında
Teknik düzeltmelerin ötesinde, içerik yazımında da erişilebilirlik vardır:
- Anlamlı bağlantı metni. "Tıklayın" yerine nereye gittiğini anlatan metin.
- Kısa paragraflar. Uzun metin blokları okumayı zorlaştırır.
- Sade dil. Gereksiz karmaşık cümlelerden kaçının.
- Video ve ses için metin alternatifi. Altyazı veya döküm.
- Tablo başlıkları. Veri tablolarında sütun ve satır başlıkları tanımlansın.
Birinci madde ekran okuyucu kullanıcıları için önemlidir: bu kullanıcılar sayfadaki bağlantıları liste hâlinde gezebilir. Hepsi "tıklayın" yazıyorsa o liste tamamen işe yaramaz.
Nereden Başlamalı?
Her şeyi birden yapmaya çalışmayın. Getiri sırasına göre:
- Sayfa dilini tanımlayın — tek satır
- Odak göstergesini geri getirin — kaldırılmışsa
- Görsellere alternatif metin ekleyin
- Renk kontrastını düzeltin
- Form etiketlerini ilişkilendirin
- Başlık hiyerarşisini düzenleyin
- Bağlantı metinlerini anlamlı hâle getirin
İlk iki madde neredeyse hiç emek gerektirmez ama etkileri büyüktür. Bunlarla başlamak, erişilebilirlik çalışmasının en verimli kısmıdır.
Bu düzeltmelerin çoğu tema ve içerik tarafındadır; ancak sayfa hızı gibi kalemler hosting performansınıza da bağlıdır — yavaş bir site, yardımcı teknolojilerle daha da zor kullanılır.
Sonuç
Erişilebilirlik, uzman gerektiren büyük bir proje olmak zorunda değil — en yüksek etkili düzeltmeler birkaç dakikalıktır. Sayfa dilini tanımlamak tek satırdır ve eksikse ekran okuyucu metni yanlış dilde telaffuz eder. Odak göstergesini kaldırmak ise klavye kullanıcısı için siteyi tamamen kullanılamaz kılar — çirkin bulunup silinmişse geri getirin. Ve en aydınlatıcı testi yapın: sayfayı belirgin biçimde yakınlaştırın; düzen bozuluyorsa, görme güçlüğü olan kullanıcılar sitenizi kullanamıyor demektir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Erişilebilirlik çalışmasına nereden başlamalıyım?
En yüksek getirili ve en kolay iki adımla: sayfa dilini tanımlayın ve kaldırılmışsa klavye odak göstergesini geri getirin. İkisi de neredeyse hiç emek gerektirmez ama etkileri büyüktür. Sonrasında görsellere alternatif metin ve renk kontrastı gelir.
Odak göstergesi neden önemli?
Klavye ile gezinen kullanıcılar, o anda hangi öğede olduklarını yalnızca odak göstergesinden görür. Tasarımcılar bunu çirkin bulup kaldırdığında, klavye kullanıcısı için site tamamen kullanılamaz hâle gelir — nerede olduklarını göremezler.
Her görsele alternatif metin yazmalı mıyım?
Anlamlı olanlara evet, dekoratif olanlara boş alternatif metin verin ki ekran okuyucu atlasın. Her dekoratif çizgi ve simge okunursa kullanıcı asıl içeriğe ulaşamaz. Metin içeren görsellerde ise o metni yazın.
Uzman olmadan nasıl test ederim?
Fareyi bırakıp siteyi klavyeyle gezin, sayfayı belirgin biçimde yakınlaştırın ve görselleri kapatarak sayfanın anlaşılır kalıp kalmadığına bakın. Yakınlaştırma testi özellikle aydınlatıcıdır — birçok sitede metinler üst üste biner ve düğmeler ekrandan taşar.
